០១ តើអុកចត្រង្គមានដើមកំណើតមកពីណា?
ឫសគល់បុរាណអុកចត្រង្គបានវិវត្តឡើងជាទម្រង់ខ្មែរនៃប្រពៃណីអុកអាស៊ីដ៏ទូលំទូលាយ។ ឫសគល់ដើមដំបូងបំផុតផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រអុកបុរាណក្នុងទ្វីបអាស៊ី ខណៈដែលអត្តសញ្ញាណដ៏វិសេសវិសាលបានរីកលូតលាស់យ៉ាងរឹងមាំនៅក្នុងវប្បធម៌ខ្មែរជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយ។
ជាទូទៅ អម្បូរល្បែងអុកត្រូវបានគេកំណត់ថាមានប្រភពចេញពីល្បែងចតុរង្គ (Chaturanga) នៃប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណក្នុងសហស្សវត្សរ៍ទីមួយនៃគ្រិស្តសករាជ។ ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្ររវាងឥណ្ឌានិងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមានទំហំធំធេង ដែលជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ និងការកកើតទម្រង់ល្បែងក្តារតាមតំបន់នីមួយៗ។
យើងមិនត្រូវពិពណ៌នាថាអុកចត្រង្គជាការបង្កើតដាច់ដោយឡែកទាំងស្រុងពីអុកអាស៊ីនោះទេ ហើយក៏មិនត្រូវចាត់ទុកថាជាគ្រាន់តែ "អុកថៃដែលលេងនៅកម្ពុជា" នោះដែរ។ អុកចត្រង្គខ្មែរមានវាក្យសព្ទផ្ទាល់ខ្លួន ក្បួនលោតស្តេចនិងនាងដ៏ចំណាស់ និងភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាដែលខុសប្លែកពីល្បែងម៉ាក្រុកថៃសម័យទំនើប។
២. អត្ថន័យនៃពាក្យ "ចត្រង្គ"
ពាក្យ ចត្រង្គ (Chaktrang) ជាផ្នែកមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្រភាសាដ៏វែងឆ្ងាយនៃល្បែងអុក៖
- ពាក្យសំស្ក្រឹត "ចតុរង្គ" (Chaturanga)៖ សំដៅលើកងទ័ពបួនអង្គនៃរាជទ័ពបុរាណ៖ កងទ័ពថ្មើរជើង (កូនត្រី), កងទ័ពសេះ (កូនសេះ), កងទ័ពដំរី (កូនគោល), និង កងទ័ពរថ ឬទូក (កូនទូក)។
- ការវិវត្តនៃភាសា៖ ពាក្យនេះបានវិវត្តតាមភាសាផ្សេងៗ ដូចជា chatrang ក្នុងភាសាពែរ្ស និង shatranj ក្នុងភាសាអារ៉ាប់។
- អត្តសញ្ញាណខ្មែរ៖ ឈ្មោះខ្មែរ អុកចត្រង្គ រក្សាទម្រង់នៃវាក្យសព្ទអុកបុរាណនេះយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
០២ ល្បែងអុកក្នុងសម័យមហានគរ និងប្រាសាទបាយ័ន
បុរាណវិទ្យាសតវត្សរ៍ទី១២តើអុកត្រូវបានលេងនៅកម្ពុជាតាំងពីពេលណា? ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ល្បែងក្តារស្រដៀងនឹងអុកមានវត្តមាននៅក្នុងចក្រភពខ្មែរតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ។
ចម្លាក់លៀនលើជញ្ជាំងប្រាសាទដែលមានកាលបរិច្ឆេទប្រហែល សតវត្សរ៍ទី១២ បានបង្ហាញរូបមនុស្សអង្គុយលេងល្បែងក្តារដែលមានទម្រង់ដូចអុក។ ភស្តុតាងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតស្ថិតនៅ ប្រាសាទបាយ័ន នៃរាជធានីអង្គរធំ ដែលកសាងឡើងក្រោមរាជ្យ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរាបានបញ្ជាក់ថា ចម្លាក់លៀនប្រាសាទបាយ័នមិនត្រឹមតែបង្ហាញពីទេវកថាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីទិដ្ឋភាពជាក់ស្តែងនៃជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ និងល្បែងកម្សាន្តរបស់ប្រជាជនខ្មែរបុរាណ។
អ្វីដែលចម្លាក់ប្រាប់យើង — និងអ្វីដែលចម្លាក់មិនអាចប្រាប់
- ប្រជាជនខ្មែរបានលេងល្បែងក្តារដែលមានទម្រង់ដូចអុក។
- ល្បែងស្រដៀងអុកមានវត្តមានក្នុងសម័យអង្គរ។
- ល្បែងយុទ្ធសាស្ត្រជាផ្នែកមួយនៃបរិយាកាសវប្បធម៌នៃពិភពខ្មែរ។
- ច្បាប់ពេញលេញដែលបានកត់ត្រាទុកជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។
- ការដើរជាក់លាក់នៃកូននីមួយៗ និងក្បួនរាប់ក្តារកាលពីសម័យនោះ។
- ថាតើល្បែងបុរាណនោះត្រូវបានគេហៅថា "អុកចត្រង្គ" រួចហើយឬនៅ។
០៣ ក្តារ កូនអុក និងអត្តសញ្ញាណអុកចត្រង្គ
ក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រអុកចត្រង្គលេងលើក្តារ ៨×៨ ក្រឡា (៦៤ ក្រឡាស្មើគ្មានឆ្លាស់ពណ៌)។ អ្នកលេងម្នាក់ៗមានកូន ១៦ រួមមាន៖
០៤ ស្តង់ដារទំនើប ២០០៨ និងព្រឹត្តិការណ៍ស៊ីហ្គេម ឆ្នាំ២០២៣
កីឡាអូឡាំពិកថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៨៖ ការប្រកួតអុកចត្រង្គទូទាំងប្រទេសលើកដំបូងត្រូវបានរៀបចំឡើង បន្ទាប់ពីការចងក្រងក្បួនច្បាប់ស្តង់ដាររួមដោយគណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា (NOCC) និងសមាគមអុកកម្ពុជា។
ព្រឹត្តិការណ៍ស៊ីហ្គេម លើកទី៣២ ឆ្នាំ២០២៣៖ ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ អុកចត្រង្គត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាកីឡាដណ្តើមមេដាយផ្លូវការក្នុងកីឡាស៊ីហ្គេម នៅសាលមហោស្រពនៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ (RUPP) ចាប់ពីថ្ងៃទី ២៩ មេសា ដល់ ៩ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ដោយមានអត្តពលិកមកពី ៧ ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ចូលរួមប្រកួតដណ្តើមមេដាយលើ ៧ វិញ្ញាសា។
០៥ កាលប្បវត្តិនៃល្បែងអុកចត្រង្គ
ព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ| សម័យកាល / កាលបរិច្ឆេទ | ប្រភេទសម័យ | ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសារៈសំខាន់ |
|---|---|---|
| សម័យបុរាណ | ចតុរង្គ | ប្រពៃណីអុកចាប់ផ្តើមកកើតឡើងនៅអាស៊ីខាងត្បូង ដោយផ្អែកលើកងទ័ពបួនអង្គ។ |
| សហស្សវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. | អាស៊ី | ល្បែងអុកផ្សព្វផ្សាយពាសពេញអាស៊ី និងបង្កើតជាទម្រង់តាមតំបន់នីមួយៗ។ |
| សម័យអង្គរ (ស.វ.ទី៩–១៥) | ចក្រភពខ្មែរ | ល្បែងក្តារយុទ្ធសាស្ត្រត្រូវបានលេងក្នុងសង្គមខ្មែរ និងឆ្លាក់លើជញ្ជាំងប្រាសាទ។ |
| ចុងសតវត្សរ៍ទី១២ | បុរាណវិទ្យា | រជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ចម្លាក់ប្រាសាទបាយ័នបង្ហាញមនុស្សលេងល្បែងក្តារស្រដៀងនឹងអុក។ |
| សតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ | ការបន្តវេន | ប្រពៃណីអុកខ្មែរបន្តរីកចម្រើនក្នុងសង្គមខ្មែរ តាមរយៈការលេងផ្ទាល់មាត់និងសហគមន៍។ |
| សម័យប្រពៃណី | ពិធីបុណ្យ | អុកផ្សារភ្ជាប់នឹងពិធីបុណ្យអុំទូក ចូលឆ្នាំខ្មែរ និងសហគមន៍ខ្មែរក្រោម (cờ ốc)។ |
| ៣–៤ មេសា ២០០៨ | ស្តង់ដារ | ការប្រកួតទូទាំងប្រទេសដំបូងតាមក្បួនច្បាប់ស្តង់ដារ NOCC និងសមាគមអុកកម្ពុជា។ |
| ២០១៨ មកទល់បច្ចុប្បន្ន | ជើងឯកជាតិ | ការប្រកួតថ្នាក់ជាតិរៀបចំឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីជ្រើសរើសកីឡាករឆ្នើម។ |
| ២៩ មេសា – ៩ ឧសភា ២០២៣ | ស៊ីហ្គេម លើកទី៣២ | អុកចត្រង្គក្លាយជាកីឡាដណ្តើមមេដាយផ្លូវការស៊ីហ្គេម ដោយមាន ៧ ប្រទេសចូលរួម។ |
| មករា ២០២៥ | ជើងឯកជាតិ | សហព័ន្ធកីឡាអុកកម្ពុជា រៀបចំការប្រកួតជ្រើសរើសជើងឯកថ្នាក់ជាតិនៅភ្នំពេញ។ |
| មេសា ២០២៦ | នគរសង្ក្រាន្ត | ការប្រកួតអុកចត្រង្គអបអរសាទរពិធីបុណ្យនគរសង្ក្រាន្ត រាជធានីភ្នំពេញ។ |
០៦ បេតិកភណ្ឌរស់ និងសេចក្តីសង្ខេប
សេចក្តីសន្និដ្ឋានអុកចត្រង្គ គឺជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ខ្មែរដ៏រស់រវើក និងជាកីឡាប្រកួតប្រជែងសម័យទំនើប។ ឫសគល់របស់វាបានចាក់គ្រឹះយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអង្គរ ជីវិតរបស់វាបន្តដកដង្ហើមនៅក្នុងបេះដូងប្រជាជនខ្មែរគ្រប់ជំនាន់ និងអនាគតរបស់វាកំពុងបោះជំហានយ៉ាងរឹងមាំលើឆាកអន្តរជាតិ។
